Biorąc pod uwagę fakt, że zadłużenie Polaków przekracza 40 mld złotych, to staje się oczywiste, że nie wszyscy zdążą spłacić swoje długi. Obserwując działalność banków, a szczególności rożnych firm pożyczkowych, które z przyczyn dla mnie nie do końca zrozumiałych, szczególnie chętnie udzielają kredytów i pożyczek emerytom, dziedziczenie długów staje się powszechne i może być poważnym problemem dla najbliższych krewnych zmarłego, którzy w przypadku braku testamentu dziedziczą spadek na podstawie ustawy. W myśl art. 931 kodeksu cywilnego spadek dziedziczą w pierwszej kolejności małżonek i dzieci zmarłego. Jednym słowem, to te osoby najczęściej będą miały problem. W ostatnim czasie zgłasza się do kancelarii coraz więcej osób, które szukają pomocy prawnej w sprawach związanych ze spadkobraniem i najczęściej pytają, co zrobić, żeby nie odziedziczyć długów. Odpowiedź na to pytanie w zasadzie jest jedna, należy złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku. Zgodnie z treścią art. 1012 kodeksu cywilnego spadkobierca może przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), bądź przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza), bądź też spadek odrzucić. Jakkolwiek wydaje się, że jest to rozwiązanie oczywiste i najprostsze, to jednak najczęściej nie rozwiązuje problemu. Odrzucenie spadku powoduje bowiem, że spadek, czyli długi przechodzą na następnych w kolejności dziedziczenia spadkobierców, którzy także powinni złożyć takie oświadczenia, żeby nie nabyć spadku z długami. Najczęściej jednak w skład spadku oprócz długów wchodzą istotne dla spadkobierców składniki majątku np. mieszkanie, samochód, udziały w spółce, w której pracował spadkodawca itp. Odrzucenie spadku spowoduje, że spadkobiercy nie odziedziczą długów, ale również nie nabędą tego majątku, z którego często korzystają np. spółdzielczego prawa do mieszkania własnościowego. Odrzucenie spadku jest, zatem rozwiązaniem korzystnym, jeżeli w skład spadku wchodzą wyłącznie długi, których nie nabędą np. dzieci osób odrzucających spadek. Przyjęcie spadku wprost spowoduje, że spadkobierca nabywając spadek będzie równocześnie odpowiadał za długi spadkowe, także własnym majątkiem do pełnej wysokości zadłużenia. Dlatego też ustawodawca przewidział trzeci sposób nabycia spadku wymieniony w art. 1012 kodeksu cywilnego, to jest nabycie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, które powoduje, że spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe z ograniczeniem do wartości nabytego majątku spadkowego.

 W tym miejscu zaczyna się najczęściej największy problem, gdyż zgodnie z treścią art. 1015 § 1 kodeksu cywilnego, oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania, czyli najczęściej od dnia śmierci spadkodawcy. Oświadczenie można złożyć skutecznie tylko u notariusza lub w sądzie. Większość spadkobierców nie zna tego przepisu, czemu zresztą trudno się dziwić, bo kto czyta kodeks cywilny, a w tym przypadku motto mojego bloga „ignorantia iuris nocet” ma szczególne znaczenie, gdyż po upływie tego terminu złożenie oświadczenia o odrzucenie spadku jest w zasadzie niemożliwe. Na dodatek, do dnia 18 października 2015 r. obowiązywał § 2 art. 2015 kc, stwierdzający, że brak oświadczenia spadkobiercy w terminie sześciu miesięcy jest jednoznaczny z przyjęciem spadku wprost. Tyma bardziej, że  do chwili przyjęcia spadku spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko ze spadku. Od chwili przyjęcia spadku ponosi odpowiedzialność za te długi z całego swego majątku.  Przepis ten stał się przyczyną wielu życiowych tragedii. Spadkobiercy, najczęściej dopiero w momencie zgłoszenia się wierzycieli, żądających spłaty długów spadkowych, dowiadują się, że są zobowiązania do spłaty długów za swojego krewnego, z którym często od dawna nie mieli żadnego kontaktu i niczego oprócz długów mu nie zawdzięczają. Piszę w czasie teraźniejszym, gdyż przepis ten w dotychczasowym brzmieniu ma zastosowanie do wszystkich spadków, które otwarły się przed dniem 18 października 2015 r. (otwarcie spadku to dzień śmierci spadkodawcy). Dopiero do spadków otwartych po tym dniu  ma zastosowanie znowelizowany przepis art. 1015. § 2 kc stwierdzający, że w przypadku braku złożenia oświadczenia w terminie 6 miesięcy spadkobiercy nabywają spadek z dobrodziejstwem inwentarza, a więc nie odpowiadają za długi spadkowe swoim majątkiem osobistym. Trzeba jednak pamiętać, że: „ W razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Powyższe ograniczenie odpowiedzialności odpada, jeżeli spadkobierca podstępnie pominął w wykazie inwentarza lub podstępnie nie podał do spisu inwentarza przedmiotów należących do spadku lub przedmiotów zapisów windykacyjnych albo podstępnie uwzględnił w wykazie inwentarza lub podstępnie podał do spisu inwentarza nieistniejące długi.”  (art. 1031. § 2 kc). Spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, zapisobierca windykacyjny lub wykonawca testamentu może złożyć w sądzie albo przed notariuszem wykaz inwentarza. Wykaz inwentarza składany przed notariuszem zostaje objęty protokołem. Jakkolwiek ustawodawca nie nałożył na spadkobierców obowiązku złożenia wykazu inwentarza, ani terminu jego złożenia, to w interesie spadkobierców jest jego złożenie i to najpóźniej w momencie, kiedy dowiedzą się o istnieniu długów. W wykazie inwentarza z należytą starannością ujawnia się przedmioty należące do spadku oraz przedmioty zapisów windykacyjnych z podaniem ich wartości według stanu i cen z chwili otwarcia spadku, a także długi spadkowe i ich wysokość według stanu z chwili otwarcia spadku.Wykaz inwentarza składany w sądzie spadku sporządza się według ustalonego wzoru. Formularz wykazu inwentarza jest dostępny w sądach i między innymi na stronie http://dokumenty.rcl.gov.pl/D2015000153701.pdf.  Złożenie wykazu inwentarza zwolnione jest z opłaty sądowej, natomiast notariusz za sporządzenie protokołu przyjęcia wykazu pobiera opłatę w wysokości 246 zł. Spadkobierca, który złożył wykaz inwentarza spłaca długi spadkowe zgodnie ze złożonym wykazem. Nie może jednak zasłaniać się brakiem znajomości wykazu inwentarza, złożonego przez innego spadkobiercę, zapisobiercę windykacyjnego lub wykonawcę testamentu. Obok lub zamiast wykazu inwentarza może zostać sporządzony spis inwentarza. Sporządzanie spisu inwentarza podlega przepisom kodeksu postępowania cywilnego. Spisu inwentarza dokonuje komornik pod nadzorem sądu. Spis inwentarza w sposób pełny i rzetelny odzwierciedla stan spadku. Stąd w ustawie wprowadzono, w przypadku sporządzenia i wykazu i spisu inwentarza, pierwszeństwo spisu inwentarza. Od chwili sporządzenia spisu inwentarza spadkobierca, a także zapisobierca windykacyjny i wykonawca testamentu spłacają długi spadkowe, zgodnie ze spisem inwentarza. Spis inwentarza jest dosyć kosztowny, gdyż za sporządzenie inwentarza należna jest opłata stała w wysokości 10 proc. przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego za każdą rozpoczętą godzinę pracy komornika.

Na koniec uwaga, dotycząca spadków, których otwarcie nastąpiło przed wejściem w życie nowelizacji, czyli przed 18 października 2015 r. oraz spadkobierców, którzy nie złożyli w 6 miesięcznym terminie oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Jak wspomniałem wyżej termin ten jest tzw. terminem zawitym, a więc nieprzywracany. Nie wszystko jeszcze jest stracone. Można w oparciu o art. 1019 kc uchylić się od skutków prawnych braku złożenia takiego oświadczenia. Każda sprawa jest jednak indywidualnie traktowana przez sąd, który bada, czy zachodzą przesłanki do uznania, że spadkodawca działał pod wpływem błędu. Praktyka sądowa pokazuje, że takie wnioski coraz częściej są uwzględniane.

Mam nadzieje, że to skrótowe opracowanie dotyczące dziedziczenia długów pomoże podjąć właściwe decyzje dotyczące spadków obciążonych długami. Nie jest to jednak pełne kompendium wiedzy dotyczącej zagadnienia odpowiedzialności za długi spadkowe. Z uwagi na złożoność i obszerność tych problemów, a także mogące wystąpić poważne konsekwencje majątkowe, warto zawsze zwrócić się o pomoc do profesjonalisty.